آغاز گروه خوانی کتاب «تفسیر خط به خط درباره جان ارسطو»‌

چهار شنبه 6 اوت 2025 بوسيله‌ى گروه نويسندگان

به ابتکار و با همت آقای عباس اسکندری سرانجام نخستین نشست حلقه گروه خوانی کتاب «تفسیر خط به خط درباره جان» ارسطو ساعت 22 روز یکشنبه 12 مرداد 1404 به صورت الکترونیکی و با حضور 6 نفر از 10 نفر عضو این حلقه برگزار شد.

در این نشست خانم فاطمه ابوترابیان و آقایان عباس اسکندری, داود حسین, امیر صادقی, محمد رضا هدایتی و علی یوسفی حضور داشتند که به نظر می رسد وجه مشترک آنان علاقه به درک عمیق فلسفه ارسطو است.

خاطر نشان می شود, آقایان عباس اسکندری و داود حسین به عنوان اعضای گروه میزبان, از تمام دوستان خود که تصور می کردند به ضرورت درک عمیق فلسفه ارسطو باور دارند, دعوت کردند تا در حلقه گروه خوانی کتاب «تفسیر خط به خط درباره جان ارسطو» مشارکت کنند.

همانطور که گفته شد, ده نفر از مدعوان به این دعوت خصوصی لبیک گفتند و با حضور آنان یک گروه تلگرامی به نام «حلقه درباره جان ارسطو» راه اندازی شد. اما جنگ دوازده روزه نشست های حلقه را تا روز یکشنبه 12 مرداد به تآخیر اندخت.

در نخستین نشست «حلقه درباره جان ارسطو» تصویب شد که نشست های این حلقه, به صورت الکترونیکی, ساعت 21 و 30 دقیثه روزهای یکشنبه دوم و چهارم هر ماه برگزار شود.

همچنین تصویب شد, مهمانانی که در آینده در نشست های حلقه حضور خواهند یافت حق خواهند داشت مانند اعضای فعلی این حلقه برای اصلاح مصوبات حلقه پیشنهاد دهند و پیشنهادهای آنان نیز, طبق قواعد مورد توافق اعضای حلقه (قواعد مندرج در کتاب دستورنامه رابرت) مورد بررسی و تصویب قرار خواهد گرفت.

اعضای حاضر در این نشست نسبت خود را با فلسفه ارسطو توضیح دادند و آقای داود حسین, مترجم کتاب نیز به صورت مختصر تاریخچه تحول فکر فلسفی خود را که منجر به یافتن کتاب «تفسیر خط به خط درباره جان ارسطو» و ترجمه آن شد, توضیح داد.

از آنجا که این توضیحات, نسبت این کتاب با «جهش فرهنگی» و «جنبش کادرهای دموکراسی» را نیز در بر می گیرد, خلاصه مطالب ارایه شده در ادامه تقدیم می شود:

دستاوردهای یک انزوای تحمیلی

آقای داود حسین مترجم کتاب «تفسیر خط به خط درباره جان ارسطو» آغاز تحول فکر فلسفی خود را به آشنایی با کتاب «وحدت تجربه فلسفی» نوشته اتین ژیلسون مرتبط دانست؛ کتابی که با ترجمه عالی حجت الاسلام احمد احمدی اما با عنوان نامربوط «نقد تفکر فلسفی غرب» به فارسی ترجمه و بارها و بارها منتشر شده است و در مقطع لیسانس در رشته فلسفه در دانشگاه تدریس می شود.

نکته در خور تأمل وضعیتی بود که آن مواجهه تاریخی در آن صورت پذیرفت: انزاویی طولانی و ناخواسته در سلولهای انفرادی زندان گوهردشت. و بعد, یک اتفاق نادر و باورنکردنی: در سلول باز می شود و یک چرخ پر از کتابهایی که کارکردشان شستشوی مغزی زندانیان است در جلو در! و در میان آنها کتاب «نقد تفکر فلسفی غرب»؛ کویری که تشنه یک قطره باران است حالا با سلابی بنیان برافکن مواجه می شود.

آقای داود حسین در ادامه گزارش خاطرات خود خاطر نشان ساخت که در آن انزوای ناخواسته آنقدر قرائت کتاب «نقد تفکر فلسفی غرب» را تکرار کرد که تقریبا تمام مطالب آن را حفظ شده بود. اما حرف حساب آن کتاب ارزشمند چیست؟

تئوری اتین ژیلسون در این کتاب نفیس این است که در تاریخ تفکر فلسفی, یک تجربه فلسفی به صورت مکرر تکرار شده است. و آن تجربه این است که با رواج شکاکیت فلسفی, یک فیلسوف بزرگ سربرآورده است تا با خلق یک دستگاه فلسفی جزمی بر شکاکیت فلسفی فائق آید. با این همه, تاریخ تفکر فلسفی نشان می دهد که این فیلسوفان بزرگ هر بار مبانی یک علم را با مبانی فلسفی خلط کرده اند و دستگاه فلسفی خود را بر مبانی غیرفلسفی بنیان گذاشته اند و همین امر سبب شده است تا در دستگاه فلسفی این فیلسوفان بزرگ تضادها و مغایرت هایی راه یابد که سرانجام سبب فروپاشی دستگاه فلسفی آنان شده است و در پی فروپاشی دستگاه فلسفی این فیلسوفان بزرگ موجی از شکاکیت و عرفان به راه افتاده است تا بار دیگر فیلسوف بزرگی سر برآورد و این تجربه را مکرر کند.

اتین ژیلسون برای نشان دادن درستی تئوری خود سراسر تاریخ فلسفه را از این منظر مرور می کند و نشان می دهد که چطور متکلمان مبانی علم کلام را با مبانی علم فلسفه خلط کردند و پیامد های فاجعه بار خطای آناان در تاریخ تفکر فلسفی چه بود. تجربه بعدی به عالمان دستورزبان مربوط می شود که مبانی این علم را با مبانی فلسفی خلط کردند. پس از آنان نوبت به عالمان منطق در قرون وسطی می رسد که سرمست از آشنایی با کتاب منطق ارسطو, مبانی علم منطق را به جای مبانی فلسفی گرفتند و شکست خوردند. پس از آن نوبت به دکارت بزرگ می رسد که ریاضیدان برجسته ای بود و کوشید فلسفه را بر مبانی علم ریاضی استوار سازد تا برای همیشه کمر شکاکیت فلسفی را بشکند اما کمر دستگاه فلسفی خودش شکست و دستگاه فلسفی اش به دوپاره تقسیم شد و به رواج شکاکیت و عرفان دامن زد تا بار دیگر فیلسوف بزرگ دیگری سربر آورد و این بار مبانی علم فیزیک را مبنای فلفسه خود قرار داد و «نقد عقل محض» را نوشت و دوستدارن حکمت با سرنوشت این فیلسوف بزرگ _ امانوئل کانت _ به خوبی آشنا هستند.

اتین ژیلسون در بررسی فلسفه معاصر به صورت گذرا به فلسفه آگوست کنت, هگل و ویتگنشین که به ترتیب مبانی جامعه شناسی, تاریخ و زبان شناسی را مبنای فلسفه خود قرار دادند اشاره می کند و نشان می دهد تئوری او در مورد وحدت تجربه فلسفی, تئوری قابل تأملی است. اما تمام این ماجراهای تفکر فلسفی به ارسطو چه ارتباطی دارد؟

نکته در خور تأمل در این زمینه این است که اتین ژیلسون در طول کتاب خود و در نقد دستگاه فلسفی فیلسوفان بزرگ تاریخ, مدام آنان را بازخواست می کند چرا برای یافتن پاسخ این پرسش فلسفی خود سراغ ارسطو نرفتید و در محضر آن استاد بزرگ تلمذ نکردید؟

اتین ژیلسون با حسرت به فیلسوفان بزرگ یادآوری می کند که اگر درس معلم اول را خوب فرا گرفته بودید, هرگز دچار این خبط فلسفی نمی شدید.

بدیهی است که غرض اتین ژیلسون در کتاب «وحدت تجربه فلسفی» تدریس فلسفه ارسطو نبوده است. با این همه, حتی همین اشاره ها نیز هر خواننده ی کتاب را مصمم می سازد تا حتما و بیش از هر کار دیگری تلاش کند تا ارسطو را بفهمد. همین اتفاق برای مترجم کتاب «تفسیر خط به خط درباره جان ارسطو» نیز رخ داد و با خود عهد کرد اگر از سلول های انفرادی گوهردشت زنده بیرون بیاید - که آن سال ها امیدی واهی بود - تمام تلاش خود را برای فهم ارسطو به کار خواهد برد.

بخش بعدی خاطرات فلسفی مترجم کتاب «تفسیر خط به خط درباره جان ارسطو», تلاش های وی را برای فهم ارسطو در دوران پس از آزادی از زندان روایت می کند و خلاصه اش این که وقتی فایل پی دی افی اصل انگلیسی این کتاب را در وب سایت همسر یوجین جندلین یافت, احساس کرد که در پی حدود سه دهه تلاش مستمر, سرانجام چراغ جادوی فهم ارسطو را یافته است.

جنبش نوارسطویی
داود حسین در گزارش مختصر تحول فکر فلسفی خود به این نکته اشاره کرد که طی پنج دهه اخیر از درون فلسفه تحلیلی یک جنبش فلسفی نوارسطویی سربرآورده است و می توان گفت که «تفسیر خط به خط درباره جان ارسطو» هم یکی از ثمرات این جنبش است و امکان بازخوانی ارسطو با این رویکرد جدید در واقع حاصل دهه ها تلاش فکری ارسطوشناسان جهان است که تمام آثار وی را کلمه به کلمه بازخوانی کرده اند به نحوی که امکان فهم درست ارسطو در پرتو علم نوین ارسطوشناسی ممکن شده است. مطالعه دقیقه کتاب «تفسیر خط به خط درباره جان ارسطو» نشان می دهد که چطور یوجین جندلین بر بام این جنبش نوارسطویی نشسته است و از تمام دستاوردهای این جنبش بهره می برد.

نسبت ارسطو با جهش فرهنگی
اگر جهش فرهنگی از منظر فلسفی مورد تأمل قرار بگیرد در آن صورت می توان گفت «عقل», اصل اول جهش فرهنگی است و قرار است جهش فرهنگی, به مرور فرهنگ عقلی و تئوریک را جایگزین فرهنگ تقلیدی کند. از همین منظر است که اهمیت ارسطو به عنوان معلم اول و بنیان گذار تفکر عقلی آشکار می شود.

گفتنی است که در سرتاسر کتاب «تفسیر خط به خط درباره جان ارسطو» نشان داده می شود که چطور در باره پیچیده ترین موضوع تفکر فلسفی, یعنی جان, که به انبیا هم انذار داده شده است تا به آن نزدیک نشوند, روش تفکر علمی ارسطو جریان دارد و چطور برای توضیح این دست نیافتنی ترین موضوع معرفت انسان نیز ارسطو مفاهیمی خلق می کند که همچنان مبنای فلسفه روان و جان هستند. به این ترتیب, کتاب «تفسیر خط به خط درباره چان ارسطو» به متفکرانی که حوصله تلمذ در محضر یوچین جندلین را داشته باشند, آموزش می دهد که چگونه در باره هر موضوعی روش تفکر علمی را به کار ببندند؛ چیزی که جامعه در حال گذار به چامعه عقلی بیش از هرچیز دیگری به آن نیاز دارد.

کتاب اصلی در گام راه فلسفه

به خاطر اهمیت تفکر علمی ارسطو در تحول فرهنگ تقلیدی به فرهتگ عقلی و تئوریک بود که ترجمه کتاب «تفسیر خط به خط در باره جان ارسطو» در دستور کار دفتر کارگاه های آموزش دستورنامه رابرت قرار گرفت تا به عنوان متن درسی در گام راه فلسفه به کادرهای دموکراسی معرفی شود تا به صورت جمعی مورد بررسی قرار بگیرد.

بدیهی است تعداد معدودی از کادرهای دموکراسی آمادگی, علاقه و فرصت فراگیری فلسفه پیچیده ارسطو را خواهند داشت. با این همه, انتظار می رود با ادامه نشست های حلقه درباره جان ارسطو تعداد بیشتری از کادرهایی که ذهن فلسفی دارند در این نشست ها شرکت کنند تا بتوانند نقش خود را در ترویج فرهنگ عقلی ایفا کنند.

مترجم کتاب «تفسیر خط به خط در باره جان ارسطو» در پایان گزارش خود از حاضران در حلسه تقاضا کرد تا وی را در بهبود ترجمه این کتاب یاری رسانند.