تدارک تأسیس کانون انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی: گام اول

۲ آذر ۱۴۰۴

يكشنبه 23 نوامبر 2025 بوسيله‌ى گروه نويسندگان

در نهمین نشست کارگاه غیرحضوری آشنایی با قواعد دموکراسی که شامگاه روز شنبه اول آذر ماه ۱۴۰۴ به صورت الکترونیکی تشکیل شده بود، بررسی پیش‌نویس اساسنامه «گروه حامیان تأسیس انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی در سراسر کشور» آغاز شد.

معمولاً در کارگاه‌های آموزش دستورنامه رابرت (قواعد دموکراسی) از کارورزن خواسته می‌شود تا با مشارکت هم و به صورت تمرینی در باره هدفی که فکر می‌کنند لازم است برای تحقق آن یک جامعه/انجمن/.سازمان تأسیس کرد، به توافق برسند. کارورزان، در جریان تدوین اساسنامه و سایر اسناد مورد نیاز برای تأسیس انجمن مفروض، به مرور با پرمصرف‌ترین و مبرم‌ترین قواعد تأسیس و اداره «جوامع مردم خودقانون‌گذار» (دموکراسی حقیقی) آشنا می‌شوند.

حضور فعالان سیاسی اجتماعی و رهبران محلی پروفشنال در این کارگاه‌ها ممکن است سبب شود تا انجمنی که به صورت تمرینی تأسیس می‌شود، به فعالیت خود ادامه دهد و چه بسا چنان رشد کند که ـ گوش شیطن کر - سرشاخه‌های آن سراسر کشور را نیز فرابگیرد. ظاهراً، قرار است از دورن نخستین کارگاه غیرحضوری آشنایی با قواعد دموکراسی که با همکاری انجمن گسترش سواد دموکراسی و دفتر کارگاه های آموزش دستورنامه رابرت (دفتر کادرها)‌ برگزارشد،‌ یک نمونه از چنین انجمن‌هایی سربرآورد: «گروه حامیان تأسیس انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی در سراسر کشور».

آخرین ماده‌ی پیش‌نویس اساسنامه این «گروه» که شرایط «انحلال» آن را مقرر کرده است می‌گوید:‌«پس از تشکیل حداقلی از انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی و تأسیس کانون انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی این گروه منحل خواهد شد و اسناد و دارایی‌های آن به آن کانون منتقل می‌شود».

با این حساب می‌توان آغازفعالیت «گروه حامیان تأسیس انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی در سراسر کشور» را، همزمان، آغاز تدارک تأئیس «کانون انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی» تلقی کرد و از هم‌ اکنون زمینه را برای سربرآوردن چنان کانونی که لابد می‌تواند نقش تاریخی در سرنوشت ملی ایفا کند، فراهم ساخت.

نوشته‌ای که در ادامه می‌آید نخستین گام در این مسیر را توصیف می‌کند. با هم می‌]وانیم:

از «فرهنگ عمومی» تا «سواد دموکراسی»
از نخستین نشست کارگاه غیرحضوری آشنایی با قواعد دموکراسی که روز شنبه ۵ مهر ماه ۱۴۰۴ برگزار شد، کارورزان کوشیدند تا حول یک هدف برای تأسیس یک انجمن تمرینی به توافق برسیند.

روش منطقی برای انجام این کار، «قیام به کمیته کل» برای بررسی موضوع است. در آن صورت، یه یک تیم کوچک مأموریت داده می‌شود تا براساس نظراتی که در کمیته کل مطرح خواهد شد، پیش‌ونیس قطعنامه هدف را تدوین کند و برای بررسی، اصلاح و تصویب، به مجمع «نشست توده‌‌ای» که برای همین منظور تشکیل شده است، ارایه دهد. به این ترتیب، جمع (یعنی اکثریت حاضران)‌ به سادگی در مورد یک هدف به توافق می‌رسند و کسانی که با آن هدف موافق باشند نسبت به تأسیس جامعه/انجمن/.سازمان مورد نظر خود اقدام خواهند کرد.

اما، تجربه نشان داده است طی کردن این فرایند، در نخستین نشست‌های کارگاه‌های آموزش دستورنامه رابرت عملی به نظر نمی‌رسد. زیرا ذهن کارورزان هنوز با مفاهیم اولیه‌‌ای که برای طی کردن این فرایند لازم است، تجهیز نشده است.

نخستین اصل علم حقوق پارلمانی (علمی که حقوق افراد، اکثریت، اقلیت، غائبان و کل یک جمع را، در جریان تصمیم‌گیری در باره مشاعات آن چمع، به روش منطقی و منصفانه، و براساس رأی افراد با وزن برابر، تبیین می‌کند) اصلی است که در سال ۱۵۸۱ در پارلمان انگلستان شناخته، تعریف، و رعایت آن الزامی شد. این اصلی مقرر می‌دارد که در هر زمان در هر مجمع تصمیم‌گیری باید یک موضوع مورد بررسی قرار بگیرد. این اصل پیامدهای مهمی دارد و از جمله، نظام رتبه‌بندی پیشنهادهای پارلمانی که پیجیده‌ترین بخش رویه پارلمانی است، از دورن همین اصل استنتاج شده است.

تجربه برگزاری بیش از هزار کارگاه آموزش این قواعد به کارورزان ایرانی نشان داده است که مناسب ترین شروع برای آموزش این قواعد نیز حرکت از همین اصلی است که درستی آن بداهتاٌ درک می‌شود. به این ترتیب، و در جریان طرح پیشنهادهای مختلف به عنوان «هدف» انجمن در دست تأسیس، به مرور قواعد پیچیده‌ اما بدیهی ناظر بر پیشنهادهای پارلمانی شناخته می‌شود و کارورزان درمی‌یابند که چرا این قواعد بدیهی هستند و چطور براساس همین قواعد بدیهی است که حاکمیت مردم ـ در سطح یک انجمن یا در سطح یک جامعه کل ـ (دموکراسی) شکل می‌گیرد.

هدف اولیه‌ای که در نشست‌های اولیه کارگاه غیرحضوری اشنایی با قواعد دموکراسی به تصویب رسید «ارتقای فرهنگی عمومی جامعه در بستر فضای مجازی» بود. اما بعد از برگزاری هشت نشست و آشنایی نسبی کارورزان با قواعد دمکراسی، زمینه ذهنی لازم فراهم آمد تا اعضای کارگاه از هدف کلی «ارتقای فرهنگی عمومی جامعه»، به هدفی خاص‌تر، مبرم‌تر و مهم‌تر برسند که البته در راستای ارتقای فرهنگی عمومی جامعه هم هست: گسترش سواد دموکراسی در فرهنگ عمومی جامعه.

تشکیل کمیته تدوین پیش‌نویس اساسنامه
طبق رویه‌ی تشریح شده در کتاب دستورنامه رابرت، در همان نخستین نشست اجلاس توده‌ای که برای سازمان‌دهی به یک انجمن دائمی تشکیل می‌شود، اعضای حاضر به کمیته کل قیام می‌کنند تا نظرات خود را در مورد مفاد اساسنامه انجمن مورد نظر خود بیان کنند. یک کمیته که برای تدوین پیش‌نویس اساسنامه منصوب می‌شود، براساس همین نکات مطرح شده و البته تحقیق در باره اساسنامه‌های انجمن‌های مشابه، پیش‌نویس اساسنامه انجمن در دست تأسیس را تدوین می‌کنند و برای تک تک اعضای حاضر در نخستین نشست ارسال می‌کنند. این پیش‌نویس در دومین نشست اجلاس مؤسس بررسی و با اکثریت آرای حاضران در نشست دوم به تصویب می‌رسد. کسانی که اساسنامه را قبول دارند آن را امضا می‌کنند و همین افراد مجمع مؤسس را تشکیل می‌دهند و مسؤلان انجمن را براساس مفاد اساسنامه انتخاب می‌کنند.

در کارگاه‌های آشنایی با قواعد دموکراسی نیز معمولا همین رویه طی می‌شود. با این تفاوت که قیام به کمیته کل برای بررسی مفاد اساسنامه پس از برگزاری دست کم هشت جلسه دو ساعت صورت می‌گیرد تا کارورزان با مفاهیم اولیه آشنا شده باشند.

در اواخر هشتمین نشست کارگاه آشنایی با قواعد دموکراسی پیشنهاد قیام به کمیته کل برای بررسی مفاد اساسنامه به تصویب رسید و کمیته‌ای دو نفره متشکل از آقایان جمشید ایرانی و محمدرضا پژوهان برای تدوین پیش‌نویس اساسنامه براساس مطالبی که در کمیته کل مطرح شد، انتخاب شدند.

ساعت ۲۱ روز جمعه ۳۰ آبان ماه ۱۴۰۴ نشست کمیته دو نفره تدوین پیش‌نویس اساسنامه با حضور هفت نفر از اعضای علاقمند به صورت الکترونیکی دعوت به دستور شد. در این کمیته، مواد اساسنامه مورد گفتگو قرار گرفت و در باره جزئیات هر ماده بحث شد. براساس همین مباحث بود که پیش‌نویس اساسنامه «گروه حامیان تأسیس انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی در سراسر کشور» به شرح زیز تدوین و برای تصویب به اعضای کارگاه آشنایی با قواعد دموکراسی تقدیم شد:

پیش‌نویس اساسنامه
گروه حامیان تأسیس انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی در سراسر ایران

ماده یکم: ‌نام
گروه حامیان تأسیس انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی در سراسر ایران (گروه حامیان)

ماده دوم: هدف
تأسیس انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی در هر شهر، روستا و محله با هدف «ترویج سواد دموکراسی در انواع مجامع تصمیم‌گیری و تربیت کادر برای تحقق این هدف»؛ براساس قواعد مندرج در کتاب دستورنامه رابرت.

ماده سوم:‌ اعضا
۱ـ تمام کسانی که دست کم در یکی از نشست‌های کارگاه‌های آشنایی با قواعد دموکراسی شرکت کرده باشند و با امضای این سند ـ به صورت کاغذی یا الکترونیکی ـ تعهد خود را نسبت به هدف‌ این گروه اعلام کرده باشند، می‌توانند متقاضی عضویت در این گروه شوند.
۲ـ متقاضیانی که فرم عضویت را به صورت کاغذی یا الکترونیکی پرکنند و در اختیار دبیر گروه حامیان قرار دهند عضو این گروه محسوب خواهند شد.
۳ ـ گروه حامیان وضعیت عضویت اعضایی را که در سه نشست پی‌درپی گروه شرکت نکنند مورد بررسی قرار خواهد داد و نسبت به ادامه عضویت آنان تصمیم خواهد گرفت.

ماده چهارم: مسؤلان
۱ـ مدیر گروه، دبیر گروه، خزانه‌دار، مورخ.
۲ـ این مسؤلان وظایف خود را طبق مرجع پارلمانی و مصوبات گروه انجام خواهند داد.

ماده پنج: نشست‌های گروه
۱ـ نشست‌های عادی گروه عصر روزهای شنبه اول و سوم هر ماه به صورت الکترونیکی برگزار خواهد شد.
۲ ـ دبیر گروه اسناد نشست‌ها را دست کم ۲۴ ساعت قبل از ساعت برگزاری نشست در رسانه الکترونیکی گروه که تمام اعضا عضو آن خواهند بود پست خواهد کرد.
۳ ـ نشست‌ها با حضور . . . نفر از اعضای گروه نصاب خواهد داشت.
۴ ـ نشست‌های فوق‌العاده را دبیر گروه دست کم دو روز پیش از تاریخ برگزاری نشست فوق‌العاده فراخوان خواهد کرد.

ماده شش: مرجع پارلمانی
ویرایش دوازدهم کتاب دستورنامه رابرت مرجع پارلمانی گروه است و قواعد مندرج در آن، هر جا کاربرد داشته باشد و با مصوبات گروه مغایر نباشد لازم‌الاجراست.

ماده هفت: اصلاح
مفاد این اساسنامه، با اخطار قبلی و در هر نشستی که طبق رویه مورد توافق جمع فراخوان شده و به نصاب رسیده باشد، با موافقت دو سوم آرای مأخوذه قایل اصلاح خواهد بود.

ماده هشت: انحلال گروه
پس از تشکیل حداقلی از انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی و تأسیس کانون انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی این گروه منحل خواهد شد و اسناد و دارایی‌های آن به آن کانون منتقل می‌شود.

مرور این اسناسنامه به خوبی تفاوت‌های آن را با اساسنامه‌هایی که از سوی نهادهای دولتی به متقاضیان تأسیس انواع جامعه/انجمن/سازمان داده می‌شود نشان می‌دهد.

این اساسنامه‌ها بسیار ساده هستند و برای یک انجمن کوچکی که تازه تأسیس شده است مناسبند. با این همه، ماده شش آن، کتاب دستورنامه رابرت را به عنوان مرجع پارلمانی گروه معرفی کرده است. معنای چنین انتخابی این است که این انجمن تازه تأسیس، تمام قواعد و آئین‌نامه‌های مورد نیاز خوپد را، به صورت بالقوه دارد و هرگاه لازم باشد طبق آن‌ها رفتار خواهد کرد و به همین خاطر، هرگز با مشکلات رویه‌ای - که بسیاری از انجمن‌های نوپا را فلج می‌کنند - مواجه نخواهند شد.

البته، بدیهی است که کارورزان ایرانی و متقاضایان تأسیس انواع جامعه/انجمن/سازمان در ایران با قواعد مندرج در کتاب دستورنامه رابرت آشنا نباشند. درست به همین دلیل است که هدف ضمنی تمام انجمن‌هایی که براساس قواعد دستورنامه رابرت (قواعد دموکراسی) تأسیس می‌شوند، ترویج این قواعد هم هست. به هدف آخرین نمونه از انجمنی که در دفتر کادرها در دست تأسیس است توجه فرمایید:

تأسیس انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی در هر شهر، روستا و محله با هدف «ترویج سواد دموکراسی در انواع مجامع تصمیم‌گیری و تربیت کادر برای تحقق این هدف»؛ براساس قواعد مندرج در کتاب دستورنامه رابرت.

تصمیمات نهمین نشست
همانطور که گفته شد، در نهمین نشست کارگاه غیرحضوری آشنایی با قواعد دموکراسی که عصر روز شنبه اول آذر ۱۴۰۴ به صورت الکترونیکی برگزار شد، پیش‌نویس اساسنامه که از سوی مخبر کمیته تدوین پیش‌نویس اساسنامه تقدیم شده بود، مطرح شد و بند به بند مورد بررسی قرار گرفت.

در این نشست پیشنهاد اصلاح آقای پژوهان مبنی بر خط زدن کلمه «انواع» در ماده دوم اساسنامه به تصویب رسید.

پیشنهاد آقای پژوهان مبنی بر خط زدن عبارت «در یکی از نشست‌های» و گنجاندن «در سه نشست» در بند یک ماده سه اساسنامه تصویب شد.

بند ۳ ماده سوم نیز به شرح زیر اصلاح شد:
۳ ـ گروه حامیان وضعیت عضویت اعضایی را که در سه نشست پی‌درپی به صورت غیرموجه طی یک سال در سه نشست گروه شرکت نکنند مورد بررسی قرار خواهد داد و نسبت به ادامه عضویت آنان تصمیم خواهد گرفت.

ادامه بررسی اساسنامه، تصویب و امضای آن، تشکیل مجمع مؤسس و انتخاب مسؤلان گروه به نشست بعدی موکول شد.

در موفقیت هر جامعه/انجمن/سازمان عوامل بسیار زیادی دخیل هستند. انتظار می‌رود به کارگیری قواعد دموکراسی شرایطی را فراهم آومرد که احترام و اعتماد متقابل بین اعضای هر جامعه/انجمن/سازمان ارتقا یابد. چرا که به نظر می‌رسد فقدان احترام و اعتماد متقابل چشم اسفندیار انواع جوامعی است که با اعتماد کامل اعضا به یکدگیر کار خود را شروع می‌کنند، اما در جهل ناشی از عدم آشنایی با این قواعد، تمام آن اعتماد و احترام متقابل به مرور زایل می‌شود و فقای سابق به دشمنان ناخواسته یکدیگر بدل می‌شوند.

برای بنیان‌گذارن «گروه حامیان تأسیس انجمن‌های گسترش سواد دموکراسی در سراسر کشور» آرزوی موفقیت کنیم و به احترامشان کلاه از سر برداریم.